تحلیل داده چیست؟ آشنایی با Data Analysis از صفر تا صد
1273 بازدید
زمان مطالعه: 15 دقیقه
داده، داده و باز هم داده! این روزها حجم دادهها آنقدر زیادشده که مدیریت آنها چالش بزرگی است. ولی بررسی این دادهها و استخراج نتایج ارزشمند از آنها مهارت تخصصی به نام تحلیل داده است که توسط افراد حرفهای انجام میشود.
برای گرفتن تصمیمات منطقی، بدون شک به دادههای کاربران خود نیاز دارید. باید این دادهها را جمعآوری، تجزیهوتحلیل و تفسیر کنید تا بتوانید به پاسخهای دقیق و کاربردی برسید. این همان کاری است که تحلیلگر داده انجام میدهد.
ولی تحلیل داده چیست، چگونه انجام میشود و چه کاربردهایی دارد؟ در این مطلب همه چیز درباره آنالیز داده را بررسی میکنیم.
تحلیل داده چیست؟
تحلیل داده (Data Analysis) فرایندی است که در آن دادههای خام بررسی، پاکسازی، تبدیل و تفسیر میشوند تا اطلاعات ارزشمندی بهدست آید. به زبان ساده، تحلیل داده به شما کمک میکند از دل دادهها، بینشهای مفیدی استخراج کنید. این بینشها میتوانند پایهای محکم برای تصمیمگیریهای آگاهانه و اصولی باشند.
در واقع، با تحلیل دادهها میتوانید روندها و الگوهای را پیدا کرده و از آنها برای تصمیمگیریهای بهتر استفاده کنید. چون دادههای تحلیلشده به بهینهسازی فرایندها و افزایش کارایی کمک زیادی میکنند.
درک مفهوم آنالیز داده با یک مثال ساده
تحلیل داده فقط به یک حوزه خاص محدود نمیشود و در همه جا، از زندگی شخصی تا کسبوکارها کاربرد دارد. برای مثال، اگر بخواهید بدانید کدام محصول فروشگاه آنلاین شما پرفروشتر است، میتوانید از دادههای رفتاری کاربران استفاده کنید.
تحلیل داده به شما نشان میدهد که کدام محصول در چه ساعتی بیشتر فروش رفته و کدام تبلیغ موثرتر بوده است. حتی میتوانید با تحلیل و تفسیر دادههای کاربران بهترین روز برای تبلیغ محصول خاص برای کاربران هدف را شناسایی کنید.
این فقط یک نمونه ساده است؛ در مسائل پیچیدهتر هم تحلیل داده میتواند به شما پاسخهای دقیق و منطقی بدهد.
آنالیز داده چطور انجام میشود؟ مراحل اصلی تحلیل داده
تحلیلگران داده برای حل مسائل از علم داده و دادههای خام استفاده میکنند. به همین دلیل، فرایند تحلیل داده چند مرحله تکراری دارد. بیایید هر یک از این مراحل را دقیقتر بررسی کنیم.

۱. تعیین اهداف و پرسشها
اول از همه، مشخص کنید که میخواهید به چه پرسشی پاسخ دهید. مشکل کسبوکار چیست؟ کدام متغیرها را باید اندازهگیری کنید و چگونه این کار را انجام میدهید؟
۲. جمعآوری دادههای خام
برای پاسخ به این پرسش، باید دادههای موردنیاز را جمعآوری کنید. این کار میتواند از طریق روشهای مختلفی انجام شود، مثل:
- نظرسنجی
- مصاحبه
- مشاهده
- استخراج اطلاعات از پایگاههای داده موجود
همچنین، این دادهها ممکن است از منابع داخلی مثل نرمافزار CRM شرکت یا منابع خارجی مثل دادههای دولتی و API شبکههای اجتماعی بهدست آیند. دادههای جمعآوریشده میتوانند کمی (عددی) یا کیفی (غیرعددی) باشند که انتخاب آنها به ماهیت مسئله و پرسشهای موردنظر بستگی دارد.
شما میتوانید با شرکت در دوره آموزش تحلیلگر داده، مفاهیم مربوط به تحلیل داده را بهطور کامل یاد بگیرید و با انجام پروژههای عملی، مسیر شغلی خود را در این زمینه آغاز کنید.
۳. پاکسازی دادهها
حالا دادهها باید برای تحلیل آماده شوند. پاکسازی دادهها که به آن تصفیه یا پالایش داده هم گفته میشود، یکی از مراحل مهم تحلیل است.
در این مرحله، دادهها بررسی میشوند تا خطاها و ناهماهنگیها شناسایی و اصلاح شوند. این کار نهتنها کیفیت و اعتبار دادهها را بالا میبرد، بلکه دقت و قابل اعتمادبودن نتایج را هم تضمین میکند.
مرحله پاکسازی دادهها شامل حذف دادههای تکراری و غیرعادی، رفع مشکلات ناسازگاری، یکسانسازی ساختار و قالب دادهها و اصلاح خطاهای نحوی مثل فضاهای اضافی است.
۴. تحلیل دادهها
بعد از پاکسازی دادهها، نوبت به تحلیل میرسد. در این مرحله، با استفاده از تکنیکها و ابزارهای مختلف تحلیل داده، روندها، ارتباطها، نقاط عجیب و تغییرات را بررسی میکنید.
ممکن است از دادهکاوی برای پیداکردن الگوهای پنهان در دادهها یا از ابزارهای بصریسازی داده برای نمایش اطلاعات بهصورت نمودار و گرافیک کمک بگیرید.
برای این کار، ابزارها و نرمافزارهای مختلفی مثل Python ،R ،Excel و نرمافزارهای تخصصی مثل SPSS و SAS وجود دارند.
۵. تفسیر و مصورسازی دادهها
در نهایت، مرحله بعدی تفسیر نتایج و نمایش آنها بهصورت بصری و قابلفهم است. این کار میتواند با استفاده از نمودارها، گرافها یا روشهای دیگر برای نمایش دادهها انجام شود.
مصورسازی دادهها کمک میکند تا اطلاعات پیچیده بهطور سادهتری نمایش داده شوند و تصویر واضحی از نتایج بهدست آید.
در واقع، با تفسیر دادهها میتوانید متوجه شوید که دادهها تا چه حد به سوال اصلی شما پاسخ دادهاند. براساس این دادهها، چه پیشنهاداتی میتوانید ارائه دهید و محدودیتهای نتایج شما چه هستند؟
۶. روایتگری یا گزارشدهی دادهها
آخرین مرحله تحلیل دادهها، گزارشدهی است. در این مرحله، نتایج تحلیل بهصورت داستان جذاب و قابلفهم بیان میشود. داستانسرایی دادهها کمک میکند تا نتایج بهراحتی به افراد غیرتخصصی منتقلشده و تصمیمگیریهای مبتنیبر داده راحتتر انجام شود.
انواع تحلیل داده چیست؟
دادهها میتوانند به روشهای مختلف برای پاسخدادن به سوالات و کمک به تصمیمگیریها استفاده شوند. به همین دلیل، انواع مختلفی برای تحلیل داده وجود دارد که هر کدام هدف خاصی دارند و دیدگاههای متفاوتی ارائه میدهند. برخی از این انواع آنالیز داده عبارتاند از:

تحلیل توصیفی (Descriptive Analysis)
تحلیل توصیفی، همانطور که از اسمش پیداست، دادههای خام را خلاصه و توصیف میکند تا درکشان آسانتر شوند. این نوع تحلیل شامل بررسی دادههای تاریخی است تا بفهمیم در گذشته چه اتفاقاتی رخ داده است و برای شناسایی الگوها و روندها در طول زمان استفاده میشود.
در واقع، تحلیل توصیفی به سوال «چه اتفاقی افتاده است؟» پاسخ میدهد. این تحلیل به توصیف و خلاصهسازی دادههای کمی کمک میکند و اطلاعات آماری را ارائه میدهد.
برای مثال، یک کسبوکار میتواند از تحلیل توصیفی برای بررسی فروش ماهانه متوسط در سال گذشته استفاده کند.
تحلیل تشخیصی (Diagnostic Analysis)
تحلیل توصیفی به سوال «چه» پاسخ میدهد، ولی تحلیل تشخیصی به دنبال پاسخ به سوال «چرا» است. بهطورکلی، تحلیل تشخیصی فراتر از تحلیل توصیفی میرود و سعی میکند علت وقوع یک اتفاق را پیدا کند.
این نوع تحلیل، دادهها را دقیقتر بررسی کرده و مجموعههای مختلف را مقایسه میکند تا علت یک نتیجه خاص را پیدا کند. پس، تحلیل تشخیصی به سوال «چرا این اتفاق افتاده است؟» جواب میدهد.
برای مثال، اگر فروش یک شرکت در ماه خاص کم شود، تحلیل تشخیصی کمک میکند علت این کاهش مشخص شود.
تحلیل پیشبینی (Predictive Analysis)
انواع تحلیل داده که تا اینجا بررسی کردیم مسائل مربوط به گذشته را تحلیل و بررسی میکنند. درحالیکه تحلیل پیشبینی با استفاده از دادهها، پیشبینیهایی درباره آینده ارائه میدهد. این نوع تحلیل از مدلهای آماری و تکنیکهای پیشبینی برای درک آنچه که ممکن است در آینده رخ دهد استفاده میکند.
در واقع، تحلیل پیشبینی به کمک دادههای گذشته تلاش میکند آنچه ممکن است در آینده اتفاق بیفتد را پیشبینی کند و معمولاً در ارزیابی ریسک، بازاریابی و پیشبینی فروش کاربرد دارد. به همین دلیل، تحلیل پیشبینی به سوال «چه چیزی ممکن است در آینده اتفاق بیفتد؟» پاسخ میدهد.
برای مثال، یک شرکت ممکن است از این نوع تحلیل برای پیشبینی فروش فصل بعد براساس دادههای گذشته استفاده کند.
تحلیل تجویزی (Prescriptive Analysis)
تحلیل تجویزی نوع پیشرفتهای از تحلیل دادهها است که علاوهبر پیشبینی اتفاقات آینده، راهکارهایی برای استفاده از این پیشبینیها هم ارائه میدهد.
به زبان ساده، تحلیل تجویزی تمام اطلاعات بهدست آمده از سه نوع تحلیل قبلی را جمعآوری کرده و از آنها برای ارائه پیشنهاداتی در تصمیمگیریها استفاده میکند.
این تحلیل از تکنولوژیهای پیشرفته مثل یادگیری ماشین و هوش مصنوعی برای ارائه این پیشنهادات استفاده میکند. مثلاً، میتواند بهترین استراتژیهای بازاریابی برای افزایش فروش در آینده را پیشنهاد دهد.
چه روشهایی برای تحلیل داده وجود دارد؟
تحلیلگران از روشهای مختلفی برای بررسی و توضیح دادهها استفاده میکنند که هرکدام کاربرد خاص خود را دارند. برخی از رایجترین روشهای آنالیز داده شامل موارد زیر است:
تحلیل اکتشافی (Exploratory Analysis)
تحلیل اکتشافی برای شناخت ویژگیهای اصلی دادهها به کار میرود و در ابتدای تحلیل دادهها برای خلاصه کردن اطلاعات، بررسی دادههای گمشده و آزمایش فرضیهها مفید است. این روش از ابزارهای تصویری مختلفی مثل نمودار پراکندگی (Scatter Plots)، هیستوگرام (Histograms) و نمودار جعبهای (Box Plot) استفاده میکند.
تحلیل رگرسیون (Regression Analysis)
تحلیل رگرسیون روشی آماری برای فهمیدن رابطه بین یک متغیر وابسته و یک یا چند متغیر مستقل است. این روش برای پیشبینی، مدلسازی دادهها و پیدا کردن روابط علّی بین متغیرها استفاده میشود. با استفاده از این تکنیک میتوانید بفهمید چطور تغییرات در یک متغیر بر بقیه متغیرها تاثیر میگذارد.
تحلیل رگرسیون دو نوع دارد:
- رگرسیون خطی
- رگرسیون لجستیک
شما میتوانید بسته به نوع دادههای خود، از یکی یا هر دوی آنها استفاده کنید.

تحلیل عاملی (Factor Analysis)
تحلیل عاملی روشی است که برای کاهش تعداد زیاد متغیرها به چند عامل اصلی استفاده میشود. این عوامل به گونهای طراحی میشوند که بیشترین اطلاعات را از متغیرهای اصلی بهدست آورند. این روش در تحقیقات بازار، تقسیمبندی مشتریان و شناسایی تصویر استفاده میشود.
شبیهسازی مونت کارلو (Monte Carlo Simulation)
شبیهسازی مونت کارلو روشی است که با استفاده از توزیعهای احتمالی و نمونهبرداری تصادفی، نتایج عددی را تخمین میزند. این روش برای تحلیل ریسک و تصمیمگیری در شرایطی با عدم قطعیت زیاد استفاده میشود.

تحلیل خوشهای (Cluster Analysis)
تحلیل خوشهای برای گروهبندی دادههای مشابه براساس ویژگیها یا خصوصیات خاص استفاده میشود. این روش به شناسایی الگوها و تقسیم دادهها به خوشههای معنیدار کمک میکند و در زمینههایی مثل تقسیمبندی بازار، دستهبندی تصاویر و سیستمهای توصیهگر کاربرد دارد.
تحلیل کوهورت (Cohort Analysis)
تحلیل کوهورت یکی از روشهای تحلیل رفتاری است که دادهها را به گروههای مرتبط تقسیم میکند. این گروهها ویژگیهای مشابهی دارند و در یک بازه زمانی مشخص بررسی میشوند. این روش بیشتر در بازاریابی، تعامل با کاربران و بررسی چرخه عمر مشتریان کاربرد دارد.

تحلیل سریهای زمانی (Time Series Analysis)
تحلیل سریهای زمانی روشی آماری است که با دادههای پیوسته و روندهای زمانی سروکار دارد. این تکنیک برای بررسی دنبالهای از دادهها استفاده میشود تا الگوها و ویژگیهای مهم را از آنها استخراج کند. تحلیل سریهای زمانی در پیشبینی فروش، تحلیلهای اقتصادی و پیشبینی وضعیت آب و هوا کاربرد فراوانی دارد.
تحلیل احساسات (Sentiment Analysis)
تحلیل احساسات یا استخراج نظر به کمک پردازش زبان طبیعی، تحلیل متن و زبانشناسی محاسباتی، اطلاعات ذهنی و عاطفی را از منابع مختلف شناسایی و استخراج میکند. این تکنیک در رصد شبکههای اجتماعی، نظارت بر برند و درک بازخورد مشتریان استفاده میشود.
توجه کنید که تکنیکهای زیادی برای تحلیل دادهها وجود دارد که فقط برخی از آنها را معرفی کردیم. براساس نوع داده و اهداف خود میتوانید از انواع روشهای تحلیلی دیگر هم استفاده کنید.
ابزارهای مورد استفاده در تحلیل داده چیست؟
در دنیای تحلیل داده، ابزارهای مختلفی وجود دارند که هر کدام به نوعی نیازها و پیچیدگیهای خاصی را برطرف میکنند. از زبانهای برنامهنویسی مثل پایتون و R گرفته تا نرمافزارهایی برای نمایش دادهها مثل Power BI و Tableau هرکدام وظیفه خاصی دارند.
زبان برنامهنویسی پایتون
زبان برنامهنویسی پایتون ساده و همهمنظوره است که محبوبیت زیادی بین تحلیلگران و دانشمندان داده دارد. سادگی و خوانایی بالای پایتون، همراه با کتابخانههای کاربردی مثل Pandas ،NumPy و Matplotlib باعثشده ابزاری عالی برای تجزیهوتحلیل و تفسیر دادهها باشد.
زبان برنامهنویسی R
زبان برنامهنویسی R برای محاسبات آماری و ترسیم دادهها طراحیشده است. این زبان یکی از پرطرفدارترین انتخابها برای آمارشناسان و دادهکاوان است و در ساخت نرمافزارهای آماری و تحلیل دادهها کاربرد زیادی دارد.
بهطورکلی، زبان برنامهنویسی R مجموعهای از تکنیکهای آماری و گرافیکی مثل مدلسازی خطی و غیرخطی، آزمونهای آماری کلاسیک، تحلیل دادههای زمانی و بسیاری موارد دیگر را ارائه میدهد.
زبان پرسوجوی ساختارمند SQL
زبان استاندارد SQL برای مدیریت و ویرایش پایگاه دادههای طراحی شده است. با استفاده از این زبان میتوانید دادههای ذخیرهشده در پایگاههای داده رابطهای را بازیابی و تغییر دهید. در واقع، بدون وجود SQL، انجام هرگونه عملیات مدیریتی یا تغییر در دادهها در پایگاههای داده امکانپذیر نخواهد بود.
ابزار تحلیلی Power BI
این ابزار توسط مایکروسافت برای مشاهده دادهها بهصورت تصویری و تعاملی طراحی شده است. با استفاده از قابلیتهای هوش تجاری، این ابزار دادههای خام را به اطلاعات مفیدی تبدیل میکند که از طریق داشبوردها و گزارشهای ساده و قابل فهم در دسترس قرار میگیرد.
ابزار تحلیلی Tableau
ابزار Tableau یکی از نرمافزارهای محبوب در زمینه تجزیهوتحلیل دادهها است که در حوزه هوش تجاری طرفداران زیادی دارد. با استفاده از این ابزار، میتوانید داشبوردهای تعاملی و قابلاشتراکگذاری ایجاد کنید که روندها، تغییرات و چگالی دادهها را بهصورت نمودار و گراف به نمایش میگذارند.
نرمافزار مایکروسافت Excel
بدون شک محبوبترین ابزار برای تحلیل دادهها اکسل است. این نرمافزار امکانات زیادی برای دستکاری، تحلیل آماری و تجسم دادهها ارائه میدهد. سادگی و انعطافپذیری اکسل باعثشده برای تحلیل دادههای ساده و پیچیده انتخابی عالی باشد.
علاوهبراین، ابزارهایی مثل پلتفرم متنباز Knime برای دادهکاوی و هوش مصنوعی و SAS برای تحلیل پیشرفته و مدلسازی پیشبینی هم وجود دارند که بسته به نیاز خود میتوانید از آنها استفاده کنید.
تحلیل داده چه کاربردی دارد؟
تحلیل داده علمی است که در همه زمینهها کاربرد دارد و به شما کمک میکند تا از دادهها اطلاعات مفیدی بهدست آورید. این توانایی باعثشده آنالیز داده بخش مهمی از تصمیمگیری و حل مشکلات کسبوکارها و حتی مردم عادی شود. برخی از کاربردهای آن در زندگی روزمره عبارتاند از:
استفاده از تحلیل داده در مراقبتهای بهداشتی
بخش مراقبتهای بهداشتی یکی از زمینههایی است که تحلیل داده کاربرد زیادی در آن دارد. برای مثال، محققی به نام جونبوسان (Junbo Son) سیستمی طراحی کرده که به بیماران آسم کمک میکند تا وضعیت خود را با استفاده از اسپریهای استنشاقی بلوتوثی و الگوریتم خاص تحلیل داده بهتر مدیریت کنند.
سیستم مراقبت بهداشتی آسم چگونه کار میکند؟
در این سیستم دادهها از طریق حسگر بلوتوثی متصل به اسپری آسم جمعآوری میشود. هر بار که بیمار از اسپری استفاده میکند، حسگر این دادهها را به تلفن همراه بیمار میفرستد. سپس این دادهها از طریق شبکه بیسیم امن به سرور منتقلشده و با استفاده از الگوریتم «مدیریت هوشمند آسم» (SAM) پردازش میشود.
با گذشت زمان، این الگوریتم به ایجاد تصویری جامع از وضعیت هر بیمار کمک میکند و اطلاعات مفیدی در مورد رفتار بیمار (مثل زمان تمرینات و تاثیر استفاده از اسپری) و حساسیتهای بیمار به محرکهای محیطی آسم ارائه میدهد.
این اطلاعات در شناسایی خطرات استفاده از اسپریها مفید است؛ سیستم SAM میتواند خطرات را سریعتر از آنچه که بیمار میتواند تشخیص دهد شناسایی کند.
همچنین این سیستم عملکرد بهتری نسبت به مدلهای سنتی دارد، بهطوریکه نرخ هشدارهای کاذب آن ۱۰ تا ۲۰ درصد کمتر و نرخ شناسایی نادرست آن ۴۰ تا ۵۰ درصد پایینتر است.
کاربرد آنالیز داده در نتفلیکس
نتفلیکس یکی دیگر از مثالهای واقعی تحلیل داده است که احتمالاً با آن آشنا هستید. این شرکت پیشنهادات شخصیسازیشده برای محتوا به کاربران میدهد.
این پیشنهادات چگونه ایجاد میشوند و چطور بر موفقیت نتفلیکس تاثیر دارند؟
ابتدا همه چیز با جمعآوری دادهها شروع میشود. نتفلیکس اطلاعات مختلفی از ۱۶۳ میلیون مشترک خود جمعآوری میکند. این اطلاعات شامل موارد زیر است:
- چه چیزی تماشا میکنند؟
- چه زمانی فیلم و سریال میبینند؟
- از چه دستگاهی استفاده میکنند؟
- آیا نمایش را متوقفکرده و دوباره شروع میکنند؟
- چگونه محتوای خاصی را ارزیابی میکنند؟
- چه جستجوهایی برای پیدا کردن محتوا انجام میدهند؟
با تحلیل این دادهها، نتفلیکس میتواند پروفایل دقیق از هر کاربر بسازد. سپس، الگوریتمهای شخصیسازیشده براساس رفتارهای تماشای کاربر، پیشنهادات دقیقی ارائه میدهند.
این نوع سرویس شخصیسازیشده تاثیر زیادی بر تجربه کاربران دارد؛ طبق گفته نتفلیکس، بیش از ۷۵ درصد از فعالیتهای تماشای کاربران براساس همین توصیهها است. استفاده موثر از تحلیل داده همچنین باعث موفقیت نتفلیکس شده است؛ با نگاهی به آمار درآمد و استفاده، میبینیم که این شرکت بهطور مداوم در حال رشد و تسلط بر بازار جهانی پخش است.
همانطور که در این مثالها دیدید، تحلیل داده قدرت زیادی دارد. این دو فقط نمونهای از کاربردهای واقعی تحلیل داده است. از این علم میتوانید در انواع صنایع و حوزههای دیگر استفاده کنید، مثل:
- تحقیقات بازار و پیشبینی فروش
- مدلسازی آب و هوا و نظارت بر محیط زیست
- موتورهای جستجو و سیستمهای پیشنهاددهنده
- کنترل کیفیت محصولات و بهینهسازی موجودیها
- تشخیص بیماری، کشف دارو و ژنتیک و پزشکی شخصی
- مدیریت ریسک، تجارت الگوریتمی و تشخیص کلاهبرداریهای مالی
با دیتا آنالیز داستان پشت دادهها را کشف کنید
تحلیل داده مثل حل یک معما است. در این فرایند، ابتدا دادهها جمعآوری، سپس بررسی میشوند و در نهایت به نتایج و الگوهایی دست پیدا میکنید که میتوانند در تصمیمگیریهای بهینه به شما کمک کنند. این فرایند به شما کمک میکند مشکلات و فرصتهای جدید را شناسایی کرده و حتی پیشبینیهایی برای آینده ارائه دهید.
در دنیای امروز که با حجم زیادی از اطلاعات روبهرو هستیم، تحلیل داده بهعنوان نقشهراهی عمل میکند که شما را به اهدافتان میرساند. به نظرتان، استفاده از تحلیل داده در کسبوکارها چقدر اهمیت دارد و آیا میتواند در موفقیت آنها نقش داشته باشد؟
پاسخ به سوالات متداول شما درباره تحلیل داده
احتمالاً سوالات زیادی درباره آنالیز داده دارید. در اینجا به برخی از سوالات رایج که بیشتر افراد میپرسند، پاسخ میدهیم:
